Jubileumthema: de Missa Sacra

‘Men had met zijn smachtende armen den hemel naar omlaag getrokken’ schreef Johan Huizinga over de gotische stijl waarin de Utrechtse Domkerk is gebouwd. Nog steeds wordt in de Dom geprobeerd een beetje hemel op aarde te brengen met de wekelijkse concerten op zaterdagmiddag.

De oprichting van de Domcantorij in 1971 was het begin van de kerkmuzikale praktijk in de Dom en in de afgelopen veertig jaar zijn de concerten op de zaterdagmiddag, uitgevoerd door solisten, koor, kinderkoor en orkest van de Domcantorij, een begrip geworden. Voor de programmering in 2011 is als rode draad gekozen een van de oudste en voornaamste tekstgroepen in de christelijke traditie: de Mis.

Talloze componisten hebben de teksten van de Mis – het Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus en Agnus Dei – als uitgangspunt voor hun muziek gekozen. Het solistenensemble Cantores Martini zal in dit jubileumjaar een tweetal zestiende-eeuwse zettingen ten gehore brengen uit de tijd voor de Reformatie. De traditionele Latijnse tekst zal ook klinken in composities van Gioachino Rossini en Franz Liszt, Igor Stravinsky en Johann Sebastian Bach. In de programmering zijn meerdere concerten van Fransz Liszt opgenomen, wegens de herdenking van zijn geboorte 200 jaar geleden.

Naast de vocale missen – al dan niet met orkest – is ook aandacht voor de zogenaamde ‘orgelmis’, waarin delen van de Mis deels Gregoriaans worden gezongen en deels, zonder tekst, door orgelmuziek worden vervangen. Een orgelmis uit de Franse traditie is de Messe propre pour les Couvents de religieux et religieuses van François Couperin, uit de tijd dat hij zelf als organist werkzaam was. Deze Franse traditie inspireerde Johann Sebastian Bach later tot een Lutherse variant van de orgelmis. In de zogenaamde Grote Orgelmis uit 1739 nemen, na een majestueuze prelude en fuga, een serie variaties over bekende koraalmelodieën de functie van de traditionele misdelen over.

De hemelse muziek van de Missa Sacra zal tot klinken worden gebracht in de ten hemel reikende architectuur van de Dom. Een mooiere plek daarvoor is nauwelijks voor te stellen.

Een concert uitgelicht

5 maart: nieuw werk van Daan Manneke

Tijdens de repetities: Daan Manneke en Remco de Graas (foto Aletta Becker)

Een nieuw lied...

Een eervolle opdracht viel enige tijd geleden op mijn mat: het verzoek om het jubileumjaar van de Domcantorij luister bij te zetten met een nieuwe compositie. In overleg met Jan Jansen heb ik ervoor gekozen een Te Deum te schrijven. Deze oeroude zogenoemde Ambrosiaanse lofzang, door talloze componisten getoonzet, heeft een grote en rijke historie. Meestal was een groot feest de aanleiding voor een Te Deum: een kroning, een gewonnen oorlog, een inwijding van een (kerk)gebouw of een hoogwaardigheidsbekleder. Van meet af aan stond me een ruimtelijk en concertant stuk voor ogen. Het stuk zal een zekere theatraliteit bevatten. Afhankelijk van de structuur en inhoud van de teksten staat het koor op steeds wisselende plaatsen in de kerk opgesteld. Deze mise-en-scène heeft te maken met de functies van het koor op dat moment: soms een unisono zingende ‘schola cantorum’, dan weer dubbelkorig/ concertant, of een ‘solistenkoor.’
Daan Manneke, Breda

Luister Daan Manneke - Tweede Utrechter Te Deum:

Jan Jansen (orgel)
Koor van de Domcantorij olv Remco de Graas
Opname gemaakt door de NTR op 5 maart 2011, Domkerk Utrecht

... en een bijzondere mis

De Mis voor koor, solisten en twee hoorns die op 26 november wordt uitgevoerd, werd in 1973 in een eigentijds idioom gecomponeerd door Maarten Kooij. Leerlingen van hem aan het Utrechts Conservatorium, Roel Koster en Willem Timmermans, zongen mee in het koor van de Domcantorij, als ondersteuning van hun solfègelessen aan het conservatorium. Dit was voor de componist aanleiding om de mis in deze bijzondere zetting te componeren. De muzikale basis wordt gevormd door één toon, die zich in halve toonafstanden uitbreidt naar de 12 tonen uit het octaaf, symbolisch voor de 12 stammen Israëls. Door ‘toonschildering’ worden de woorden uit de Latijnse tekst onderstreept.

Maarten Kooij was jarenlang docent algemene vakken en kerkmuziek aan het Utrechts Conservatorium. In 1971 werd hij benoemd als cantor van de Domkerk, de eerste cantor sinds de kerk in 1581 in calvinistische handen was overgegaan. Hij stelde de wekelijkse concerten op zaterdagmiddag in als onderdeel van het liturgische leven ‘op het kruispunt van kerk en cultuur’. In de jaren zeventig was Maarten Kooij een pionier in de interpretatie van barokmuziek, zoals met een uitvoering van de Mattheuspassion in kleine bezetting met jongenssolisten en met een historisch instrumentarium. Anderzijds was hij een promotor van romantische koormuziek en bracht hij als eerste een integrale uitvoering van de motetten van Johannes Brahms. Nadat Maarten Kooij zijn werkzaamheden als cantor eind 1991 beëindigde, legde hij zich toe op maandelijkse concerten met zijn Muziekkring Nederlandse Cantorij.

Het verhaal van de Cantorij

In werkelijkheid...

In oktober zal Mieke Breij haar boek Veertig jaar Domcantorij presenteren.
Honderden zangers, vocale solisten en instrumentalisten hebben met hart en ziel vorm en inhoud gegeven aan veertig jaar kerkmuziek in de Domkerk. Voor zover te achterhalen, zullen zij allemaal worden vermeld. Programma’s, affiches, foto’s, ledenlijsten, interviews met leden en oudleden, de cantores en de organisten zullen herinneringen weer tot leven brengen. Natuurlijk zal ook vooruit worden gekeken naar de toekomst.

Musicoloog en archivaris drs. Mieke Breij was in de jaren 1981-1991 de spin in het web van de kerkmuzikale praktijk van de Domkerk: zingend als sopraan in de cantorij en organisatorisch als secretaris van de Werkgroep Kerkmuziek Domkerk.

... en verbeelding

Eveneens in oktober zal een boek verschijnen van kinderboekenschrijver en cantorijlid van het allereerste uur Rom Molemaker. Hij schrijft de geschiedenis van de cantorij, het reilen en zeilen van het koor binnen alles wat er gebeurt in het Citypastoraat en de Open Dom in de vorm van een roman. Het wordt een thriller rond het mysterie van een verloren gewaand motet van Jan Pietersz. Sweelinck. Want natuurlijk komt er muziek in het verhaal, muziek die op een cd bij het boek te verkrijgen zal zijn.

Remco de Graas, cantor

Studeerde aan het Utrechts Conservatorium en het Nederlands Instituut voor Kerkmuziek te Utrecht, waar hij de diploma’s uitvoerend musicus verwierf in de afstudeerrichtingen orgel en koordirectie. In 1992 werd hij aangesteld als cantor van de Domkerk, waar hij al sinds 1979 actief was als zanger in de cantorij en veel ervaring opdeed in de kerkmuzikale praktijk onder leiding van Domcantor Maarten Kooij. Remco de Graas heeft de leiding over de vocale en instrumentale groep van de Domcantorij, de kindercantorij en het solistenensemble ‘Cantores Martini’. Samen met Domorganist Jan Jansen is hij verantwoordelijk voor de zaterdagmiddagconcerten. Naast vele kerkliederen en gelegenheidswerken voor de liturgische praktijk in de Domkerk componeerde Remco de Graas enkele werken in opdracht van de Van der Leeuw-stichting en voor de NCRV-radio. Een bijzonder aandachtsveld voor hem is het creëren van nieuw liturgisch repertoire voor de kindercantorij van de Domkerk.

Jan Jansen, organist

Kreeg zijn eerste orgellessen van Wim Sevinga en werd in 1961 benoemd tot organist van de Oude kerk in Ermelo. Hij studeerde vervolgens orgel, piano en klavecimbel aan het Utrechts Conservatorium bij Cor Kee, Gérard van Blerk en Leni van der Lee en bekroonde zijn orgelstudie in 1971 met de Prix d’Excellence. In de jaren 1971-1986 was hij cantor-organist van de Oude kerk te Soest. Sinds 1 januari 1987 is hij organist van de Utrechtse Domkerk, waar hij zijn toehoorders - zowel binnen de erediensten als tijdens de zaterdagmiddagmuziek – de jaren door heeft laten genieten van alle facetten en stijlperioden van de orgelliteratuur, evenals een uitgebreid piano- en klavecimbelrepertoire. Voor gebruik in de eredienst componeerde hij liederen, tafelgebeden en een passie voor het kinderkoor van de Domkerk. Juist in het jaar waarin hij zijn 50-jarig organistenjubileum zal vieren, bereikt Jan Jansen ook de pensioengerechtigde leeftijd. In het weekend van 14 en 15 mei 2011 zal hij afscheid nemen als organist van de Domkerk.

Sluit u aan

Zaterdagmiddagmuziek Domkerk is een begrip in het culturele leven van Utrecht en wijde omgeving. De programmering wordt afgestemd op de liturgie van het kerkelijk jaar. De grote componisten en hun bekende werken ontbreken natuurlijk niet, maar ook is er veel plaats voor minder bekende componisten die doorgaans minder aandacht krijgen dan zij verdienen.

Gezien de belangstelling die ook deze concerten krijgen, weet het publiek dit beleid op zijn waarde te schatten. Dat sterkt ons in ons streven om ook de minder betreden paden in de kerkmuziek te blijven verkennen. Wij kunnen dat echter alleen blijven doen met voldoende financiële ondersteuning door onze bezoekers, sponsors en donateurs. De organisatie van de zaterdagmiddagmuziek is geheel in handen van vrijwilligers en de beroepsmusici die aan de concerten meewerken, doen dit tegen een zeer geringe vergoeding. Niettemin is financiële steun van onze bezoekers, sponsors en vooral van onze donateurs onontbeerlijk.

Als u met ons vindt dat waardevolle tradities niet verloren mogen gaan, word dan donateur! Uw bijdrage is van onschatbare waarde.